mvsa v0 — meerstemmige invoersyntax (werkplan)¶

Veld	Waarde
Status	werkontwerp / geschiedenis; draft-spec is leidend
Doel	Intypbare SATB + lyrics in VSCode; later koppelbaar aan vsa-templates zonder nodeloos typwerk
Vervangt	het eerdere vsa-polyphony-proposal.md (alleen nog doorverwijzing + wat daaruit open blijft)
Draft-spec	`docs/specification-mvsa/`
Gerelateerd	specification-vsa-templates

Dit document is het werkplan voor meerstemmige invoer (mvsa): achtergrond, experimenten en eerdere beslissingen. De draft-specificatie staat in docs/specification-mvsa/. Bij conflict over mvsa-regels wint die draft. Wat uit de oude polyfonie-schets nog open is, staat in §10 en in specification-mvsa/open-points.md.

Templates (laag 2/3) komen alleen aan bod waar de syntax daarop moet anticiperen (~ voor de reciteertoon).

Bij tegenstrijdigheid met de officiële eenstemmige VSA-specificatie over gedeelde tekens wint die VSA-spec tot de mvsa-draft die keuzes expliciet overneemt of afwijkt.

Doelen (uit de eerdere schets, hier gehandhaafd)¶

weinig typwerk als dezelfde melodie nieuwe tekst krijgt;
tekst niet vier keer dupliceren over S/A/T/B;
stemmen synchroon houden;
formulematige orthodoxe praktijk (glas/toon → vaste slots → tekst erop);
bekende VSA-tekens (EHM/ELM) hergebruiken waar dat helpt — zonder de eenstemmige VSA-syntax stiekem te herdefiniëren.

Formule-pad in het kort:

toon/glas  →  melodieformule (stemregels / template)
           →  tekstprojectie (L-regel, o.a. met ~)
           →  SATB-uitwerking

Dat pad dekt wat de oude schets “tekstprojectie + SATB-overlays” noemde; de schrijfwijze is nu L + stemmen, niet ${n} in de stemregel.

Woordenlijst (lees dit eerst)¶

Lees van boven naar beneden: latere termen bouwen op eerdere. In dit document mag je brok en token door elkaar gebruiken; ze betekenen hetzelfde.

Term	Betekenis in dit document
Brok (ook: token)	Een stuk tekst op een regel dat als één eenheid telt. L-regel en stemregel scheiden brokken verschillend (zie de twee rijen hieronder en §3.1). Het teken `&` binnen een brok maakt geen nieuwe brokken; het verdeelt dat ene brok in slots.
Brokgrens op de L-regel	Een nieuw L-stuk begint na (1) een spatie, (2) een lettergreepstreepje `-` tussen twee lettergrepen (zoals in `Al-le`), of (3) een ELM waarna meteen weer een letter volgt (zoals `le.&.lu_` → brokken `le.&.` en `lu_`). De ELM zelf hoort bij het linker brok. Voorbeeld: `Al-le.&. lu_` telt als drie brokken: `Al`, `le.&.`, `lu_` — ook zonder spatie tussen `Al` en `le`. Let op: `-` na `&` in een melisma (`Al-&-`) is geen lettergreepstreepje maar slot-inhoud; dat splitst geen nieuw L-stuk.
Brokgrens op de stemregel	Alleen spaties scheiden hoogte-stukken. Kale `-` op de stemregel = EHM “zelfde toon”. Achter een laddergraad is `-` het octaafsuffix (`so-`), geen nieuwe brok.
L-regel	De regel die met `L:` begint: de gezongen tekst, plus duur- en melisma-tekens.
Stemregel	Een regel die met een stem-label begint (`S:`, `A:`, `T:`, `B:`, of een andere id): alleen informatie over toonhoogte, geen gezongen woorden.
L-stuk	Een brok op de L-regel. Voorbeeld: `Al-le.&. lu_` → drie L-stukken: `Al`, `le.&.`, `lu_`.
Hoogte-stuk	Een brok op een stemregel (alleen op spaties gesplitst). Voorbeeld: `S: / \3 -` → drie hoogte-stukken: `/`, `\3`, `-`.
Melisma	Meerdere opeenvolgende tonen (noten) op één lettergreep.
Slot	Eén van de opeenvolgende tonen binnen een melisma, of — als er geen melisma is — de ene toon die bij een lettergreep hoort. In de schrijfwijze scheidt `&` de slots binnen één brok. Voorbeeld: in het L-stuk `Al-&-&-` zijn er drie slots (lettergreep “Al”, dan twee verdere tonen op die lettergreep). In het hoogte-stuk `\&/&\/` zijn er drie slots (drie toonhoogten achter elkaar).
Event	Het moment waarop L en de stemmen samen iets doen: één L-stuk hoort bij één hoogte-stuk per stem (behalve bij reciteertoon `~`, zie §5). Bij een melisma telt elk slot mee als eigen moment binnen dat ene L-stuk / hoogte-stuk. In de praktijk: “hier zingt iedereen tegelijk op deze lettergreep”, of “hier klinkt de volgende toon van dit melisma”.
Melisma-stuk	Een L-stuk of hoogte-stuk dat met `&` uit meer dan één slot bestaat. Voorbeelden: `Al-&-&-&.&.&-` (L) of `\&/&\/` (stem).
Hoogtemarkering (EHM)	Een relatieve stap ten opzichte van de vorige toon van dezelfde stem: `/` (omhoog), `\` (omlaag), `-` (zelfde toon), `/3`, `\6`, enz. Zoals in eenstemmige VSA, maar dan op de stemregel.
Laddergraad	Een absolute toonnaam ten opzichte van de do-context: `do`, `re`, `so`/`sol`, `fa#`, `so-`, `g`, `bes`, … “Absoluut” betekent hier: je schrijft de toon zelf, niet “één stap omhoog vanaf de vorige”.
Schrijfoctaaf	Per stem: hoe hoog een laddergraad zonder octaafsuffix klinkt t.o.v. `@do`. Zo schrijft de bas `re` i.p.v. `re-` / `re-1`. Zie §2.4.
Lopende toon (van een stem)	De toon waarop die stem nu staat terwijl je de regel van links naar rechts leest. Bij EHM’s schuift de lopende toon bij elke stap; een laddergraad zet de lopende toon opnieuw.
Referentiestart	De afgesproken “nul” voor relatieve beginankers (`-`, `\6`, …): welke laddergraad hoort bij “geen stap” voor dit stuk? Die volgt uit `do:` en de stukafspraak (bv. “S opent op mi”).
Anker	Een hoogte-stuk waarmee je de verwachte lopende toon van een stem vastzet of controleert — aan het begin, tussendoor, en/of aan het eind van een frase. Bij relatieve EHM’s is dat vaak nodig. Schrijf je overal laddergraden, dan is elk hoogte-stuk al zo’n vastlegging; aparte ankers zijn dan niet verplicht.

1. Wat is een mvsa-systeem?¶

Een systeem is één muzikale “regelgroep”:

precies één L-regel (lyrics + duur/melisma),
één regel per stem (alleen toonhoogte),
optioneel metadata (@do, @oct, @start, …).

Stemvolgorde is vrij; de L-regel mag tussen de stemmen staan. Een lege regel scheidt systemen (geen lege regels binnen één LSATB-blok). Optioneel blijft @--- als no-op-scheider met commentaar.

Elke inhoudsregel begint met een regelidentifier: stemidentifier, optioneel een EHM, dan een dubbele punt:

L: …
S: …      # absoluut (geen EHM in de identifier)
A-: …     # relatief: EHM "-" is beginanker
T\6: …
B: …

Andere stem-id’s mogen (cantus:, S1:), zolang ze uniek zijn binnen het systeem. Begint de stemidentifier met L of l, dan is het een lyrics-regel (lyrics: telt dus als lyrics). Het laatste teken van de stemidentifier mag geen _ of - zijn (S-: = stem S + EHM -).

2. Twee manieren om hoogte te schrijven¶

In gewone VSA zitten toonhoogten in de tekst ({/in}, {\vlees_}, …). In mvsa horen hoogten in de stemregels. De L-regel heeft geen / \ # meer tussen de letters.

Je mag per stemregel (of per hoogte-stuk) twee stijlen gebruiken — allebei mogen:

Stijl	Wat je typt	`@start` nodig?	Ankers begin/midden/eind?
Relatief (EHM)	`/` `\` `-` `/3` `\6` `#\` …	Ja (of start in het label, zie hieronder)	Ja — anders weet je na een lange regel niet of je nog klopt
Absoluut (laddergraad)	`mi` `so-` `fa#` `Bb` `g` `fis` …	Nee	Nee om te zetten; optioneel wél om te controleren

2.1 Relatieve stijl: hoogtemarkeringen + ankers¶

Elke stem heeft een eigen lopende toon. Een / op de S-regel beweegt alleen S, niet A/T/B.

Hoogtemarkeringen zijn er niet alleen voor de begintoon. Bij relatief typen wil je vaak:

Beginanker — waarop de stem start vóór het eerste event;
Tussenankers — “hier moet S weer op mi staan” na een lastige sprong;
Eindanker — “de frase moet op fa eindigen” (controle + duidelijkheid bij het lezen).

Zonder (2) en (3) blijft relatief typen fragiel: één tikfout verschuift de hele rest, en je ziet het eindpas.

Beginanker — twee schrijfwijzen, zelfde betekenis:

# In de regelidentifier (voorkeur)
S-: …      # beginanker: nulstand t.o.v. de referentiestart van de do-context
T\6: …     # beginanker: zes diatonische stappen omlaag
A/3: …     # beginanker: drie stappen omhoog

# Of centraal
@start S=- A=\3 T=\6 B=\8
S: …

Schrijfwijze	Betekenis
`-` als begin	Geen stap omhoog/omlaag t.o.v. de referentiestart (welke laddergraad dat is, volgt uit `do:` / stukafspraak, bv. “S opent op mi”).
`\6` `/3`	Zes omlaag / drie omhoog vanaf die referentiestart.
`/n` `\n`	Zelfde sprongen binnen de regel.

Oudere notatie [-:S] / [\6:T] in het label is vervangen door S-: / T\6:.

Tussen- en eindankers in relatieve stijl: schrijf een laddergraad als hoogte-stuk. Dat zet de lopende toon van die stem opnieuw (en documenteert de verwachting):

S: / \ /3 mi / \ fa |
#           ^^        tussenanker: hier opnieuw mi
#                   ^^ eindanker: frase eindigt op fa

Zo blijven EHM’s prettig om beweging te typen, terwijl ankers de verwachte hoogte vastleggen — precies waar klassieke VSA-hoogtemarkeringen in de tekst ook voor dienden, nu expliciet op de stemregel.

2.2 Absolute stijl: laddergraden (do-re-mi en toonnamen)¶

Schrijf je overal laddergraden, dan is elk hoogte-stuk al de klinkende toon t.o.v. @do. Dan hoef je geen @start S=- A=\3 … meer: de eerste mi op S is de start, de laatste fa is het eind.

Zonder octaafsuffix ligt de toon in het do-octaaf: vanaf @do omhoog tot de si daarboven. Bij @do F4 is dat F4…E5:

do-re-mi	`do`	`re`	`mi`	`fa`	`so` / `sol`	`la`	`si` / `ti`
Toonnaam	F	G	A	Bb	C	D	E
Klinkend	F4	G4	A4	Bb4	C5	D5	E5

so en sol zijn dezelfde graad; si en ti ook. Namen zijn hoofdletterongevoelig (Do = do).

2.2.1 Octaafsuffix¶

Schrijfwijze	Betekenis
`so`	`sol` in het do-octaaf (hier C5)
`so-` / `so-1`	één octaaf omlaag (C4); kale `-` betekent −1
`so+` / `so+1`	één octaaf omhoog (C6); kale `+` betekent +1
`so-2` / `so+2`	andere octaven: getal verplicht (`so-` is nooit −2)

sol-1 blijft geldig; so- is de korte vorm. Het suffix komt achter een eventueel kruis/mol (fa#-, bes+).

Waar springt het octaaf? Het suffix −/+ is altijd dezelfde toonklasse, twaalf halve tonen omlaag/omhoog — voor do-re-mi én voor a–g. Er is geen tweede sprong “bij de C” alleen voor toonnamen.

Wel is de ongemarkeerde ligging het do-octaaf (vanaf do omhoog tot si). Wetenschappelijke octaafnummers springen bij C. Als @do F, G, A of Bb is, vallen so/la/si (en c/d/e) daardoor in het volgende C-octaaf. Dan heb je op die namen één - extra nodig om bij do-/f- in dezelfde basligging te blijven:

Klinkend	do-re-mi	a–g	Waarom het suffix verschilt
F3	`do-`	`f-`	ongemarkeerd is F4
G3	`re-`	`g-`	ongemarkeerd is G4
A3	`mi-`	`a-`	ongemarkeerd is A4
C3	`so-2`	`c-2`	ongemarkeerd is C5, niet C4
D3	`la-2`	`d-2`	ongemarkeerd is D5
E3	`si-2`	`e-2`	ongemarkeerd is E5

Daarom is si- (E4) inderdaad één toon onder do (F4): si zit aan de bovenkant van het do-octaaf. De ABC-buur van c (C5) is b (B4), niet b- (B3). si-↔do en b↔c zijn hetzelfde idee (toon vlak onder de wrap); de wrap ligt bij do vs bij C. b- naast c zetten is die twee wraps door elkaar halen.

Met een schrijfoctaaf per stem (§2.4) telt +/- t.o.v. díe stem. @oct B=-1 slokt één - op: F3 wordt do / f, C3 wordt so- / c-.

Baslijnen consistent schrijven — twee gelijkwaardige vormen, niet een andere betekenis van -:

Vorm	Wanneer	Deze Alleluia-bas (G3…C3…A3)
`@oct B=-1` plus `-` alleen onder de do	do-re-mi, of a–g zonder bladcijfers	`re re re si- do&la-&so-&do re mi` · `g g g e- f&d-&c-&f g a`
Wetenschappelijk cijfer op a–g	van de bladmuziek (sprong bij C)	`g3 g3 g3 e3 f3&d3&c3&f3 g3 a3`

Het cijfer is absoluut (MIDI-/wetenschappelijk octaaf, wrap bij C) en negeert @oct. Alleen op toonnamen, niet op do-re-mi (si3 bestaat niet; dat blijft si-2). Voorbeelden: f4, g3, bb4, f#4, c3. c zonder cijfer blijft C5 (= so); c3 is C3 (= so-2). Zonder cijfer en zonder @oct blijft de bas re- / si-2 / c-2 — dat is geen fout, alleen lastig te tellen.

Wel of niet? Absoluut cijfer is wél gewenst naast +/-: handig bij overname van bladmuziek/MusicXML. Relatief g- blijft handig met @oct. Beide mogen; mix in één stem mag (bb4 so g-), maar één stijl per frase is leesbaarder.

2.2.2 Kruis en mol¶

Toonsoortteken direct achter de graad, vóór het octaafsuffix:

Vorm	Voorbeeld	Betekenis
`#`	`fa#` `do#-`	kruis
`b`	`sib` `mib`	mol (niet verwarren met toonnaam `b` / `B`, zie §2.2.3)
prefix	`#do` `bmi`	zelfde als `do#` / `mib` (herkenbaar uit VSA-EHM)

+ en - achter een laddergraad zijn octaaf, geen kruis/mol. Anders botst so+ (octaaf) met “+ = kruis”. Wie een kruis wil, schrijft # of een Nederlandse toonnaam (fis). De VSA-alias + voor kruis blijft op EHM’s (+\ / #\); of die + in de eenstemmige VSA-spec kruis blijft, is een apart open punt.

2.2.3 Toonnamen (a–g) naast do-re-mi¶

Zodra @do (en bij voorkeur @mode) bekend is, mag je dezelfde hoogte als toonnaam schrijven. Beide stijlen mogen door elkaar in één stemregel en zelfs in één melisma-stuk: do g, f re, f g en do re zijn bij @do F4 dezelfde twee tonen (F dan G).

Toegestane toonnamen (hoofdletterongevoelig):

Familie	Voorbeelden
Engels a–g	`c` `d` `e` `f` `g` `a` `b` ; kruis/mol `f#` `fb` `bb` `Bb`
Nederlands	`fis` `bes` `es` `as` `cis` `des` `gis` `ais` `dis` …

b / B is B (Engels) = si-kruis t.o.v. do=F, niet automatisch Bes. Bes schrijf je bb / Bb / bes. (Nederlandse b = Bes en h = B is een valkuil; h mag als alias van Engels b.)

Octaafsuffix +/- werkt hetzelfde als bij do-re-mi. Optioneel cijfer op a–g (g3, c3, bb3, f#3): wetenschappelijk octaaf, zie §2.2.1. c- is C4 (= so-), niet C3; C3 is c-2 of c3.

@do F4
@mode major
# geen @start

L: ~Al-le-lu-ia , ~Al-le-lu-ia , al- le- lu_&-&-&_ i_ a__ |
S: fa              fa              fa  so  mi&do&re&mi     fa mi |
A: re              re              re  re  do&fa-&si-&do   re si- |
T: so-             so-             …                              |
B: re-             re-             …                              |

Zelfde S-recite in toonnamen: Bb Bb i.p.v. fa fa. Mix is bedoeld: S: Bb Bb Bb so mi&do&re&mi fa mi.

2.3 Mag je mixen?¶

Ja, als de lezer het nog volgt: een frase grotendeels in EHM’s, met een eindanker mi; of één stem in do-re-mi en een andere in EHM’s; of toonnamen naast do-re-mi (§2.2.3). De parser behandelt een laddergraad als “zet de lopende toon hier”; daarna mogen weer relatieve stappen volgen.

2.4 Schrijfoctaaf per stem (v0-keuze)¶

Doel: de bas (en vaak de tenor) niet vol re- / g-2 te hoeven zetten, en optioneel de sopraan een octaaf hoger te laten klinken dan je typt.

Regel: @oct (of hetzelfde in het stemlabel) verschuift het do-octaaf van die stem. Een laddergraad zonder suffix gebruikt dat schrijfoctaaf. Een suffix - / + / -2 is extra t.o.v. het schrijfoctaaf van die stem.

@do F4
@oct S=0 A=0 T=-1 B=-1
# weggelaten stemmen = 0

S:  fa     # Bb4  (do-octaaf)
A:  re     # G4
T:  la     # D4   (niet la- / d-)
B:  re     # G3   (niet re- / g-)
#   re-    # G2   (-1 t.o.v. het bas-schrijfoctaaf)

Zelfde betekenis in het label (handig als je één stem leest):

T[-1]: la  la  …
B[-1]: re  re  …
S[+1]: do      # klinkt F5 als @do F4 — “een octaaf hoger dan genoteerd”

Stem	Typisch koor (niet verplicht)	Effect
S	`0` of `+1`	`+1` = klinkt een octaaf hoger dan je typt
A	`0`	gelijk aan het do-octaaf
T	`-1` (of `0` bij hoge tenor)	tenor-8vb: `la` i.p.v. `la-`
B	`-1` of `-2`	`-2` als de bas anders in `…-2` verdrinkt

Geen stille SATB-defaults: wie @oct weglaat, heeft overal schrijfoctaaf 0 (zoals de voorbeelden tot nu toe). Zet @oct expliciet zodra T/B lagere octaven nodig hebben — dan blijft so op S en so op B bewust een octaaf uit elkaar, en so- op S is dezelfde toon als so op T bij T=-1.

@start / S-: blijft het beginanker in EHM-stijl. @oct zegt alleen in welk octaaf je laddergraden typt; het vervangt @start niet.

3. L-regel — lyrics zonder `{` `}`¶

3.1 Events en hoe L-stukken ontstaan¶

Een event koppel je zo aan wat je ziet:

Kijk op de L-regel: elk L-stuk is in principe één event — behalve bij ~ (meer lettergrepen, één hoogte) en behalve extra slots binnen één melisma-stuk (&).
Op elke stemregel hoort bij dat event één hoogte-stuk (of bij melisma: evenveel slots).

Hoe ontstaan L-stukken? (brokgrenzen op de L-regel)

Grens	Voorbeeld	Resultaat
Spatie	`barm har_`	twee L-stukken: `barm`, `har_`
Lettergreepstreepje `-`	`Al-le.&.`	twee L-stukken: `Al`, `le.&.`
ELM + meteen letters	`le.&.lu_`	twee L-stukken: `le.&.`, `lu_`
Combinatie	`Al-le.&. lu_`	drie L-stukken: `Al`, `le.&.`, `lu_`

Een (samengestelde) ELM (_, __, _., ~, -, ~&~, .&., …) plak je achter de lettergreep (of in melisma-slots na &) en blijft in hetzelfde L-stuk. Geen accolades: VSA {lu_} → mvsa lu_. De volledige ELM-set uit de VSA-spec geldt ook in mvsa (_., ~, -., …), niet alleen _ / __.

Geen L-stukgrens:

Situatie	Waarom niet
`-` na `&` in melisma (`Al-&-&-`)	Dat `-` is slot-inhoud, geen lettergreepstreepje
`&` alleen	Verdeelt slots binnen één L-stuk, geen nieuwe L-stukken
`\\|`	Maat-/frasestreep (sync); specialisaties `\\|:` en `:\\|` = herhaling
Komma, punt, `;`	Leesteken: nooit een L-stuk, ook niet met spaties eromheen (`ia , ~Al` telt `ia` en `~Al`, niet de komma)

3.2 Woordstreepjes — schrijfvormen, zelfde telling¶

Lettergrepen mag je met streepjes en/of spaties zetten; de telling volgt de grenzen hierboven (streepje telt wél als grens):

Schrijfwijze	L-stukken
`barm- har_ tig- heid`	4: `barm`, `har_`, `tig`, `heid`
`barm har_ tig heid`	4 (zelfde)
`barm-har_`	2: `barm`, `har_`
`barm- har_`	2 (zelfde)
`Al-le.&. lu_`	3: `Al`, `le.&.`, `lu_`
`Al-le.&.lu_`	3: `Al`, `le.&.`, `lu_` (grens na ELM)

Streepjes blijven nuttig voor de lezer (“één woord”); voor de computer zijn het tegelijk brokgrenzen tussen lettergrepen.

3.3 Melisma — vorm A¶

Meerdere slots op één lettergreep zitten in één L-stuk, met & ertussen (geen losse & als eigen L-stukken):

Al-&-&-&.&.&-

Betekenis: lettergreep “Al”, daarna verdere melisma-slots in L; elke stem levert evenveel slots (hoogten gescheiden door &) in één hoogte-stuk. v0-afspraak: één melisma-stuk op L ↔ één samengesteld hoogte-stuk per stem, met hetzelfde aantal &-slots.

4. Stemregels¶

Op een stemregel staan uitsluitend hoogte-stukken, gescheiden door spaties:

relatief: / \ - #\ b/ /3 \2 …
absoluut: mi so- fa# Bb g fis bes+ …
samengesteld melisma: \&/&\&\&/&/ of fa&so&la of f&d&c&f-

Geen gezongen tekst en geen _ / .&. op de stemregel — die horen in L.

Sync-contract (vrije SATB, zonder `~`)¶

Tussen twee | (en binnen één melisma-stuk):

aantal L-stukken  =  aantal hoogte-stukken op S  =  A  =  T  =  B

Binnen een melisma-stuk moeten de &-slots in L en in elke stem gelijk lopen.

Kolom-uitlijning in de editor is optioneel comfort; wat telt is het aantal stukken, niet het aantal spaties op het scherm.

5. Reciteertoon — prefix `~`¶

Op de reciteertoon zingen meerdere lettergrepen op hetzelfde akkoord (variabele tekstlengte, vaste hoogte per stem).

Syntax: L-stukken die tot een recite-run horen, beginnen met ~ (of hangen met streepjes aan een ~-begin, zie hieronder). Die hele run deelt één hoogte-stuk in elke stem.

# Elke lettergreep met ~
L: ~Gij ~waart ~een En_ gel …

# Eén ~, streepjes plakken de lettergrepen van de run
L: ~Al-le-lu-ia ~Al-le-lu-ia …

# Zonder spatie tussen twee runs: ook bedoeld als geldig —
# de tweede ~ start een nieuwe run (twee hoogte-stukken in de stemmen)
L: ~Al-le-lu-ia~Al-le-lu-ia …

Aanbevolen voor leesbaarheid: spatie of komma tussen runs (~Al-le-lu-ia , ~Al-le-lu-ia). De plakvorm zonder spatie mag de parser toestaan; voor mensen in VSCode is de vorm mét spatie duidelijker.

Daarna volgt gewoonlijk een cadens zonder ~ (nieuwe hoogte-stukken per event).

Zo blijven stemregels kort, terwijl L lang mag zijn — zonder mi mi mi mi te herhalen.

6. Voorbeeld: Alleluia toon 8 (recite + cadens)¶

Typbaar experiment (niet door vsa geparsed): examples/mvsa/alleluia-toon-8.mvsa. Dat bestand bevat de oorspronkelijke schets, de gesleutelde SATB in do-re-mi én toonnamen, en een @oct-schets.

Oorspronkelijke schets (nog met VSA-accolades):

L: ~Al-le-lu-ia,~Al-le-lu-ia,~al-{le}-{lu_&-&-&_&}{i_}{\a__}

Omzetting naar mvsa¶

Komma’s mogen blijven; ze tellen niet als L-stuk (ook niet met spaties).
{le} → le; {lu_&-&-&_&} → lu_&-&-&_&; {i_} → i_; {\a__} → a__.
De \ bij a was een hoogtemarkering → die hoort op de stemregel, niet in L.
Alleen de eerste twee alleluia’s zijn pure recite (~). De derde heeft melisma/beweging → gewone events, 1:1 met hoogte-stukken.

Variant A — laddergraden (geen @start):

@do F4
@mode major
@oct S=0 A=0 T=-1 B=-1

L: ~Al-le-lu-ia , ~Al-le-lu-ia , al- le- lu_&-&-&_ i_ a__ |
S: fa              fa              fa  so  mi&do&re&mi     fa mi |
A: re              re              re  re  do&fa-&si-&do   re si- |
T: la              la              …                              |
B: re              re              …                              |

so = sol. fa = Bb. Met @oct T=-1 B=-1 is tenor-la dezelfde toon als la- / d- zonder schrijfoctaaf, en bas-re dezelfde als re- / g-.

Variant B — relatief met begin- én eindanker:

@do F4
@mode major
@start S=- A=\3 T=\6 B=\8

L: ~Al-le-lu-ia , ~Al-le-lu-ia , al- le- lu_&-&-&_& i_ a__ |
S: -               -               /  \   /&-&-&           \  /  re |
#                                                                    ^^ eindanker (controle)
A: -               -               …                                    |
T: -               -               …                                    |
B: -               -               …                                    |

(De exacte cadens vullen vanaf het Kiev/Groningen-blad. Duur _ blijft in L.)

L-stuk	Stemgedrag
`~Al-le-lu-ia`	Vier lettergrepen, één hoogte-stuk
tweede `~Al-le-lu-ia`	Opnieuw één hoogte-stuk
`al- le- lu_&-&-&_ i_ a__`	Cadens: elk L-stuk (en elk `&`-slot) eist hoogte in S/A/T/B

7. Voorbeeld: vrije SATB (relatief, twee maten)¶

Typbaar experiment (niet door vsa geparsed): examples/mvsa/alleluia-toon-1.mvsa. Bovenaan in dat bestand staan de oorspronkelijke drie maten (met VSA-accolades); eronder de omzetting van de eerste twee maten.

@start S=- A=\3 T=\6 B=\8

L: Al- le.&. lu_ i_ a_ , al- le- lu_ ia | Al-&-&-&.&.&- le lu_&_ ia__ |
S: -&/ /     \   #\ /  /  /  \         | \/&\/&\\&\/&/  \&-  \       |
A: -   -     /3  \2 -  /  /2 -         | \/&\/&\\&\/&/  \&-  \2      |
T: -&/ /     \   \  /  /  /  \         | -&-&-&\2&/2&/  \&\  \       |
B: -   -     /   \3 /3 \  \4&/2 /2     | \3&-&-&/&\/&/3 \3&- /3      |

Geen ~: elk L-stuk (plus melisma-&) heeft matching hoogte-stukken. Optioneel mag je aan het eind van een maat een eindanker aan de maatstreep plakken (|mi, |/, |-) — dat checkt alleen (geen lengte-positie). Zie specification-mvsa/syntax.md. Een kale streep is geen marker (geen VSA-[:]-equivalent).

8. Brug naar templates (alleen richting, geen norm)¶

Modus	L	Stemmen
Vrije SATB	veel events	evenveel hoogte-stukken
Formule / template	`~`-runs + korte cadens	weinig hoogte-stukken = vaste slots

Zelfde bestandsvorm: een tropaar-toon-4-stemtemplate is dan een set S/A/T/B-regels per frase; per tropaar schrijf je vooral nieuwe L-regels met ~. YAML in library/tropaar-toon-4/ blijft voorlopig leidend tot mvsa die rol overneemt.

9. Beslissingen vastgelegd in dit plan¶

Normatieve formulering (canonieke vorm, secties, sticky directives): docs/specification-mvsa/. Samenvatting hieronder; bij conflict wint de draft-spec.

Onderwerp	Keuze
Melisma in L	Vorm A (één L-stuk: `Al-&-&-&.&.&-` of ELM-`~`: `Ster~&~&~`)
Woordstreepjes	Canoniek: `-` tussen lettergrepen van hetzelfde woord; geen `-` tussen woorden; kuiser mag tolerant input herstellen
Brokgrens stem	Alleen spaties; kale `-` = EHM “zelfde toon”; `so-` = octaafsuffix
Accolades in L	Nee in mvsa v0
Maatstreep	`\\|`; herhaling `\\|:` / `:\\|`; sectie-einde `\\|\\|` / `:\\|\\|` op alle LSATB-regels
Sectie	Optioneel `@sectie` id; eindigt alleen bij `\\|\\|` / `:\\|\\|`; meerdere LSATB-systemen per sectie toegestaan
LSATB-systeem	Aaneengesloten identifier-regels; lege regel eindigt het systeem; `#` ertussen mag; eindigt op `\\|` of `\\|\\|`; vaste marker-volgorde binnen de sectie; `@---` optioneel (commentaar)
Directives	Sticky `@do` / `@mode` / `@oct` (defaults `F4` / `major` / `0`); geldig vanaf eerstvolgend LSATB-systeem
Recite	prefix `~` op L; ELM-`~` blijft duur 1×; beide rollen mogen niet verward worden
Hoogte schrijven	EHM en/of laddergraad (do-re-mi én toonnamen a–g); mix toegestaan
Laddergraad-namen	`so` = `sol`; `si` = `ti`; toonnamen `f`/`Bb`/`fis`/`bes` bij gegeven `@do`
Octaafsuffix	`so-` = `so-1`; altijd ±12 halve tonen. Ongemarkeerd = do-octaaf. C3/D3/E3 bij do=F: `c-2`/`so-2`, niet `c-`.
Octaafcijfer (a–g)	optioneel `g3` `c3` `bb3`: wetenschappelijk, wrap bij C, negeert `@oct`; niet op do-re-mi
Kruis/mol op laddergraad	achter de naam: `#` / `b` (`fa#`, `sib`); `+`/`-` = octaaf, geen kruis
Schrijfoctaaf	`@oct` (canonieke vorm); suffix telt t.o.v. die stem; weglaten = 0 voor alle stemmen
`@start`	Alleen nodig (of handig) in relatieve stijl; niet verplicht bij pure laddergraden
Ankers	Begin + tussendoor + eind horen bij relatieve stijl; bij laddergraden volstaat opschrijven
Label-start	`S-:`, `T\6:` equivalent aan `@start`; oudere `T[-1]:`-schrijfoctaaf → voorkeur `@oct`
Tekstbron	Één of meer lyrics-regels (`L` / `L1` / …); geen `${n}`-placeholders in stemregels
Stemmen t.o.v. elkaar	In v0 gelijkwaardig uitgeschreven; overlays t.o.v. S = open punt (§10)
Blokhergebruik	Niet in v0-norm; experiment blijft in `examples/mvsa/`

Bewust verlaten uit de eerdere polyfonie-schets¶

Oude schets	Waarom niet meer leidend
Tekst via `${1}`, `${2}` in S/A/T/B + aparte `1=…`-lijst	Vervangen door één L-regel; minder indirection, beter leesbaar in VSCode
S als enige canonieke bron, A/T/B alleen als afwijking	Kan later als suiker (§10); v0 eist het niet
`~` / `-` als “onzichtbare vs zichtbare standaard-glyph” in stemmarkup	`~` op L is nu reciteertoon. Die glyph-semantiek mag terugkomen onder andere tekens (§10)
Accolades `{…}` met gemengde EHM+ELM+placeholder	In mvsa: ELM in L, EHM op de stem; geen `{}` in L

10. Open punten (bewust later)¶

Korte lijst ook in specification-mvsa/open-points.md.

Uit mvsa v0 zelf¶

Parser: precieze grens van een ~-run bij streepjes vs. spaties vs. plakvorm.
Optionele template-slots overslaan (? / open / link).
Chromatische +/b vs # in eenstemmige VSA-EHM. Op mvsa-laddergraden: +/- = octaaf, kruis/mol = #/b of fis/bes (§2.2.2).
Of een eindanker een extra hoogte-stuk is (alleen controle) of het laatste klinkende event mag vervangen — besloten: eindanker hangt aan de maatstreep (|mi, |/), checkt alleen, telt niet als lengte-positie; zie syntax — eindanker. Laddergraad als gewoon hoogte-stuk blijft mogelijk en zet wél de lopende toon.
Kuiser + CLI (vsa validate voor .mvsa); daarna eventueel opname onder docs/specification/ wanneer de draft stabiel is.

Nog meenemen uit de eerdere polyfonie-schets¶

Deze ideeën zijn niet verworpen; ze staan alleen nog niet in de v0-syntax.

Overlays t.o.v. S — A/T/B als afwijking van de sopraan (=S, interval t.o.v. S, of “alleen waar anders”) om homofoon typwerk te verminderen. Past op “S canoniek + overlays” uit de oude schets.
Zichtbare vs. structurele standaardtoon — per stem kunnen markeren of een standaardhoogte wél of geen glyph krijgt (oude betekenis van ~ vs - in die schets). Mag niet opnieuw ~ heten (dat is recite op L). Nieuwe tekens of stem-opties kiezen.
Batch-tekst buiten het bestand — tabel of lijst van tekstsegmenten die op vaste muziekslots landen (geest van ${n}), bv. veel troparen op één stemtemplate zonder elke L handmatig in hetzelfde bestand te zetten. Alleen nodig als L-per-bestand te zwaar blijkt voor corpuswerk; anders overbodig.

11. Blokhergebruik en parallelle L (schets)¶

Typbaar experiment: examples/mvsa/trisagion-8a-slav-hemelum.mvsa (uit VSA-demo Hemelum-mxl).

Behoefte	Voorstel
Blok labelen	`@:naam` vóór L + stemmen
Parallelle tekstlagen	`L:` + `L':` (zelfde events; bv. kerkslavisch + transliteratie)
Stemmen hergebruiken	`@voices =:naam` of `S: =:naam`
Deelbereik / aaneenrijgen	`@:nieuw = :a[3-4] + :b`
Hele blok kopiëren	`@:nieuw = :oud` (L én stemmen)

Check op de bron-MXL: maten 1–4 en 5–8 zijn niet pitch+duur-identiek (andere lettergreepdeling), wél dezelfde melodische contour. Maten 3–8 en 11–16 zijn exact gelijk. Compact schrijven van 5–8 als @voices =:nl1 is dus tekstprojectie op één stemgrid, geen byte-kopie van de MXL-ritmiek. @:final = :nl1[3-4] + :slav1 wél als exacte herhaling van m3–8.

Nog open: exacte parser-semantiek van [3-4], of L' verplicht evenveel events heeft, en of @include een alias van = mag zijn.

12. Leesvolgorde¶

Draft-spec: Doel en scope → Syntax → Semantiek.
Dit plan: woordenlijst + §2 (EHM vs laddergraad, toonnamen, schrijfoctaaf).
§6 Alleluia toon 8 (~ + beide hoogtestijlen) en examples/mvsa/alleluia-toon-8.mvsa.
§7 vrije SATB + examples/mvsa/alleluia-toon-1.mvsa.
§9–§10 (beslissingen + open punten).
§11 blokhergebruik + examples/mvsa/trisagion-8a-slav-hemelum.mvsa (experimenteel, niet normatief).
Daarna tropaar-toon-4 als je stemregels als formule-slots wilt hergebruiken.