Uitvoeraanwijzingen op de lyrics-regel¶

Status: fase 1–5 actief in code en export: cesuur [//]; dynamiek ppp–fff; [adem] / [ferm]; [cresc]/[/cresc] en [dim]/[/dim]; [rit] / [atempo]; plus @tempo (optioneel tempo-woord). Fase 6 (import-roundtrip) staat nog open — zie §7.

Doel: een generiek mechanisme voor uitvoeraanwijzingen op de mvsa-lyrics-regel (L: / L1: / …), met gesloten [token]-syntax — zonder de L↔SATB-sync te breken.

Gerelateerd:

Lyrics-regels: syntax.md § Lyrics
Dubbele maatstreep / sectie-einde: syntax.md § Einde
Cues: @tekst in keywords.md
Open backlog: open-points.md
VSA control-tokens (andere laag): control-token
Coria-cesuur-timing: src/vsa/musicxml_coria_timing.py

Termen: uitvoeraanwijzing, cesuur en beurtgrens zijn hier mvsa-drafttermen. Ze horen nog niet in de org-glossary (bron/docs/specs/terminologie.md) tot ze normatief worden vastgelegd.

1. Generiek model¶

1.1 Wat is een uitvoeraanwijzing?¶

Een uitvoeraanwijzing is een markering in de representatie (.mvsa) die zegt hoe er op een plek gespeeld of onderbroken wordt — los van de lettergreeptekst zelf.

Laag	Rol
Abstracte betekenis	Bijv. `caesura`, `dyn_mf`, `breath`, `cresc`, …
Schrijfwijze op `L:`	Gesloten `[token]` dat vóór of na een L-positie plakt (zie §1.2)
Export (glyph / MusicXML)	Per kind vastgelegd; MuseScore-partituur vs Coria-playback kunnen verschillen
Catalogus-metadata	Niet hier — hoort niet in `zangstuk.yaml` / variant-metadata

De markering is geen lettergreep en neemt geen lengte-positie in. Stemregels wijzigen niet.

1.2 Plaatsing en aanhechting¶

Regel	Ontwerp
Alleen op lyrics-regels	Ja (`L:`, `L1:`, `lyrics:`, …)
Nooit op stemregels	Ongeldig
Nooit midden in een lettergreep	Ongeldig (`hei[p]lig`)
Geen lengte-positie	Sync telt marks niet (zelfde klasse als leestekens)
Gesloten registry	Onbekende `[…]` op L → validate-fout; vrije tekst = `@tekst`, niet `[…]`
Binnen recite `( … )` vóór `)`	Ongeldig — marks horen ná het L-stuk (na `)` en optionele ELM)

Twee aanhechtingswijzen (vanaf dag 1 in het model):

Attach	Betekenis	Typische tokens
`before`	Plakt aan de volgende L-positie	dynamiek, start cresc/dim, `[rit]`, …
`after`	Plakt aan de vorige L-positie	`[//]`, `[adem]`, `[ferm]`, stop cresc/dim

Volgorde in de bron rond één lettergreep:

[marks_before]*  lettergreep  ELM/melisma  leesteken  [marks_after]*  spatie of maatstreep

Spatie na ] vóór een lettergreep mag ([mf] Heer); die spatie hoort niet bij het token. Normalize mag die spatie behouden of tot één spatie terugbrengen — niet het token van de lettergreep losknippen.

1.3 IR (voorstel)¶

Uitbreiding op LPosition (conceptueel):

LPosition
  …bestaand (recite, syllables, elms, links, …)…
  marks_before: list[Mark]
  marks_after:  list[Mark]

Mark
  kind: str                    # registry-id
  raw: str                     # token zonder haken, bv. "//", "mf"
  span_role: none | start | stop

Exportankers:

attach=after → laatste klinkende noot van die positie (melisma: laatste slot; recite-playback: laatste lettergreep-noot)
attach=before → eerste klinkende noot van die positie
Trajecten: start / stop op die ankers

Geëxporteerde lyric-<text> bevat geen [token]-tekst.

1.4 Coria vs partituur (algemeen)¶

Partituur (MSCZ / print-MXL): altijd de juiste MusicXML-vorm voor MuseScore (articulatie, dynamiek, wedge, woorden).
Coria-playback: sanitize_coria_importer stript <notations> van noten. Articulaties (cesuur, adem, fermata) verdwijnen daar tenzij een timing-transform ze eerder omzet (zoals bij cesuur → kwart-rust). Directions (<dynamics>, <wedge>, <words>, <sound tempo>) blijven eerder behouden; volume-/tempo-effect in Coria is niet altijd gegarandeerd (zie kolom Coria in §3).

2. Beurtgrens (dubbele maatstreep) — buiten deze registry¶

De dubbele maatstreep (twee verticale strepen; met herhaling: dubbele punt plus die strepen) blijft de structurele beurtgrens: einde van een serie koormaten, waarna priester of diaken weer het woord krijgt. Dat is geen L-[…]-token en wordt niet vervangen door [//].

Laag	Wat de dubbele maatstreep is	Wat het níet is
Bron-syntax	Maatstreep op alle LSATB-regels; expliciet sectie-einde (syntax § Einde)	Geen lettergreep-markering; geen `[//]`
Semantiek	Beurtgrens: koor (tijdelijk) klaar; ruimte voor cue / andere stem in de liturgie	Geen “adem even midden in één zin”
Partituur (MSCZ)	Dubbele maatstreep (MusicXML `light-light`); herhalingsvorm → repeat-end waar van toepassing	Geen cesuur-glyph op de laatste noot
Coria / oefenen	Bestaande pauzemaat (hele-nootrust, lyric `[PAUZE]`) ná die grens — oefenhulp (checklist M12/M15)	Geen cesuur-kwart-rust; geen L-aanwijzing

Typische combinatie (blijft geldig):

L: … laatste koorfrase ||
S: …                 ||

@tekst "P: …"
L: … koorantwoord |
S: …              |

Playback: dubbele streep → pauzemaat → cue → verder. Mid-flow @tekst heeft dezelfde pauzelogica (M15).

Situatie	Gebruik
Koor stopt; priester/diaken spreekt; daarna weer koor	Dubbele maatstreep (meestal plus `@tekst`) — beurtgrens
Binnen doorlopend koorzingen een korte onderbreking op één lettergreep	`[//]` op de L-regel — uitvoeraanwijzing (cesuur)
Alleen bladtekst zonder maatstructuur te wijzigen	Alleen `@tekst` (vervang de dubbele maatstreep niet als je wél een beurtgrens bedoelt)

Eventuele latere verfijning van de oefenpauze (lengte, wel/geen lyric [PAUZE], zichtbaarheid in partituur) is een apart open punt — niet gekoppeld aan cesuur-implementatie.

3. Canonieke tokenlijst (roadmap)¶

Legende Coria

Label	Betekenis
ja (transform)	Vóór sanitize omzetten naar speelbaar effect
richting behouden	Als `<direction>`; volume/tempo niet gegarandeerd
nee	`<notations>` verdwijnt in Coria-sanitize; geen beloofde speelduur

Registry-activering: alles hieronder staat in de docs; in code worden tokens pas geaccepteerd vanaf hun fase (onbekend tot die tijd).

3.1 Puntmarkeringen — `attach=after`¶

Token	kind	Betekenis	MusicXML (partituur)	MuseScore	Coria-playback	Fase
`[//]`	`caesura`	Liturgische cesuur / onderbreking	`<articulations><caesura/></articulations>` op laatste noot	Standaard caesura	ja (transform): kwart-rust alle parts, geen lyric	1
`[adem]`	`breath`	Ademteken (korter dan cesuur)	`<articulations><breath-mark/></articulations>`	Breath mark (komma)	nee in v1; latere korte-rust-transform optioneel	3
`[ferm]`	`fermata`	Fermate op die positie	`<fermata type="upright"/>` in `<notations>`	Fermata boven noot	nee in v1; MuseScore-audio mag wel verlengen	3

3.2 Dynamiek — `attach=before`¶

Token	kind	MusicXML	MuseScore	Coria	Fase
`[ppp]`	`dyn_ppp`	`<direction>…<dynamics><ppp/></dynamics>…`	Dynamiek ppp	richting behouden	2
`[pp]`	`dyn_pp`	`<pp/>`	pp	idem	2
`[p]`	`dyn_p`	`<p/>`	p	idem	2
`[mp]`	`dyn_mp`	`<mp/>`	mp	idem	2
`[mf]`	`dyn_mf`	`<mf/>`	mf	idem	2
`[f]`	`dyn_f`	`<f/>`	f	idem	2
`[ff]`	`dyn_ff`	`<ff/>`	ff	idem	2
`[fff]`	`dyn_fff`	`<fff/>`	fff	idem	2

Geen fp / sfz / … tot er echte behoefte is (nieuwe rij, geen modelswijziging).

3.3 Trajecten (hairpins)¶

Tokens	kind	MusicXML	MuseScore	Coria	Fase
`[cresc]` … `[/cresc]`	`cresc`	`<wedge type="crescendo">` … `stop`	Crescendo-hairpin	richting behouden; geen envelope	4
`[dim]` … `[/dim]`	`dim`	`<wedge type="diminuendo">` … `stop`	Diminuendo-hairpin	idem	4

Regels: start heeft later een matching stop in dezelfde L-stroom; nesten verboden; wees-start/stop → fout. Alias [decresc] = [dim] (normalize → [dim]). Start = before, stop = after.

3.4 Tempo¶

Vorm	Plaats	Betekenis	MusicXML / MuseScore	Coria	Fase
`@tempo 72`	sticky directive boven systeem	Metronoomkwart = 72 (canonieke eenheid: kwart)	`<metronome>` / `<sound tempo="72"/>`	ja als `<sound tempo>` in playback landt	5
`@tempo 72 "Andante"`	idem	tempo + optioneel woord	metronome + words	getal wel; woord visueel	5
`[rit]`	L, `before`	ritardando vanaf die positie	`<words>rit.</words>`	woorden behouden; geleidelijke vertraging niet v1	5
`[atempo]`	L, `before`	a tempo	`<words>a tempo</words>`	idem	5

@tempo staat in keywords.md. CLI --tempo op audio blijft een render-override en is iets anders.

3.5 Bewust níet in deze registry¶

Idee	Waarom niet
Dubbele maatstreep als `[…]`-token	Blijft maatstreep / beurtgrens (§2); Coria-`[PAUZE]` hoort daar
`[*]` / `[/]`	VSA control-tokens (andere laag)
Los Unicode-cesuurteken als primaire syntax	Vervangen door `[//]` (bewuste type-drempel)
Vier MuseScore-cesuur-glyphs als tokens	Eén `caesura`; glyph-parameter alleen later als nodig
Vrije `[tekst]`	Gebruik `@tekst`
Sectie-tempo alleen op L	Sectie-tempo = `@tempo`

4. Afgrenzing (samenvatting)¶

Concept	Relatie
Enkele maatstreep	Frasegrens op alle LSATB-regels; deel van maatstructuur
Dubbele maatstreep	Beurt-/sectiegrens + Coria-`[PAUZE]` — geen cesuur (§2)
`@tekst`	Bladcue / rubriek; geen dynamiek/cesuur
Leestekens (`,` `.` …)	Orthografie op L; geen L-stuk; geen uitvoeraanwijzing
VSA `` / `[]` / `[/]`	Andere notatielaag (eenstemmig); niet hergebruiken als mvsa-cesuur
ELM / `&` melisma	Bepalen duur en slots; `after`-marks komen erna en delen de lengte-positie

5. Voorbeelden¶

Cesuur `[//]` (fase 1)¶

L: Eén is hei_-lig[//] | Eén is Heer,_[//] | Je-zus Chris_-tus_&_&_,[//] |
S: do   re mi_-sol     | do   re mi__      | do re  mi__    sol&la&si     |

L: (Eén is heilig),[//] |
S: do                   |

Ongeldig:

L: [//] Eén is heilig |     # after zonder vorige L-stuk
S: [//] do re mi |          # niet op stemregel
L: (Eén is[//] heilig) |    # niet binnen recite-haakjes

Dynamiek (fase 2)¶

L: [mf]Heer_ is groot_ |
S: do    re mi_  fa_   |

Crescendo / diminuendo (fase 4)¶

L: [cresc]Heer_ is groot_[/cresc] |
S: do       re mi_  fa_           |

L: [dim]zacht_ en stil_[/dim] |
S: do    re_   mi_            |

Alias: schrijf [decresc]…[/decresc] mag; normalize herschrijft naar [dim]…[/dim].

Tempo (fase 5)¶

@tempo 72 "Andante"
L: [rit]Heer_ is groot_ [atempo]Amen_ |
S: do       re mi_  fa_            sol_ |

@tempo zet de afspeelsnelheid (sound tempo); het optionele woord en [rit] / [atempo] zijn zichtbare aanwijzingen. Geleidelijke vertraging in Coria is geen v1-eis.

Beurtgrens (bestaand — geen L-token)¶

L: ont-ferm U o-ver ons ||
S: …                    ||

@tekst "P: …"
L: A_ -men_ |
S: …        |

6. Validate / normalize / kuiser / import (per actieve fase)¶

Pad	Gedrag wanneer het token actief is
validate	Onbekend `[…]` → fout; verkeerde attach/wees-span → fout; `[` op stemregel → fout
normalize	Canonieke tokenvorm; alias `[decresc]` → `[dim]`; marks blijven geplakt
kuiser	Raakt marks niet aan (geen strip, geen verplaatsing)
import	Roundtrip naar canonieke `[token]` op de juiste L-positie (fase 6 voor alle actieve marks)
L↔SATB-sync	Marks tellen niet mee

7. Implementatiefasen¶

Fase	Inhoud	Docs sync
0	Ontwerp (docs) — klaar	deze pagina + pointers
1	Kern + `[//]` — klaar (registry, parser `marks_*`, validate, kuiser-skip, export `<caesura/>`, Coria-kwart-rust vóór sanitize)	validation / formats / guides
2	Dynamiek `ppp`–`fff` — klaar (vóór lettergreep; MusicXML `<dynamics>`; partituur sopraan; playback alle parts)	registry-status; voorbeelden
3	`[adem]` + `[ferm]` — klaar (partituur `<breath-mark/>` / `<fermata/>`; Coria stript notations)	idem
4	`[cresc]`/`[/cresc]` + `[dim]`/`[/dim]` — klaar (span-IR; `<wedge>`; partituur sopraan; playback alle parts; alias `[decresc]`→`[dim]`)	idem
5	`@tempo` (+ optioneel woord) + `[rit]`/`[atempo]` — klaar (`sound tempo`; L-woorden zichtbaar; geen geleidelijke rit-envelope)	keywords.md
6	Import-roundtrip actieve marks; liturgische voorbeelden; glossary-PR op `bron` indien normatief	checklist/voorbeelden

8. Bewust open (niet blokkerend)¶

Soft/optional-varianten (vergelijk VSA [*?]).
Cesuur midden in een melisma (niet op het laatste slot) — fase 1: alleen einde van de lengte-positie.
Meerdere marks op één positie (bijv. [mf] + later [//] op dezelfde zin) — toestaan wanneer attach niet botst; details bij implementatie.
Adem → korte Coria-rust-transform.
Verfijning oefenpauze na dubbele maatstreep (apart van dit mechanisme).
Org-glossary-entries.