Voorbeelden en niet-normatieve toelichting

Dit document bewaart de voorbeelden en niet-normatieve toelichting uit de hoofdspecificatie.

Voorbeelden

Korte voorbeelden

Voorbeeld	Betekenis
{tekst}	tekst zonder zichtbare markeringen; standaardhoogte en standaardduur
{\\tekst}	tekst met twee gestapelde strepen omlaag
{tekst_&_}	tekst over twee posities, beide met dubbele duur
{//&\tekst}	twee posities: twee stappen omhoog, daarna één stap omlaag
{/tekst_.}	één stap omhoog, driemaal standaardduur
{/tekst-.}	één stap omhoog, anderhalfmaal standaardduur
{/tekst~.}	zelfde duur en glyph als {/tekst-.}
{/&\&/tekst_&~&~}	drie posities: omhoog, omlaag, omhoog; alleen eerste positie verlengd
[:]	horizontale lijn op baseline
[//:]	toonhoogte-markering met initiële beweging //

Voorbeeld in Hugo Markdown

## TROPARION Toon 3 - Donderdag (H. Apostelen)

::: vsa-notatie
[\\:] Hei{/li}{/ge} {\&/A}{/&/pos}te{len_}, * 
bidt tot de barm{\har_}{\ti}{\ge} {\God_}, * 
{/dat} {/Hij} de verge{\ving} {/der} {/&/zon}{den_} * 
// moge schenken aan {\on}{\ze} {/&/&/&\&\&\&/zie~&~&~&~&~&~&_}{\len_}. [:]
:::

Brug naar tooling (niet-normatief)

Zelfde soort notatie kun je lokaal als SVG bekijken. Korte demofrase:

[:] {/Hei_}{/lig_} is de Heer. [//:]

Werkstroom en CLI: SVG exporteren, Starten. Repertoire-achtig voorbeeld (tropaar zondag toon 3): MusicXML-export.

---

Niet-normatieve opmerkingen

Deze specificatie bevat bewust ruimte voor implementatiekeuzes.

Voor puur visuele renderers is het voldoende om:

• de syntax te parsen;
• EHM- en ELM-glyphs te tekenen;
• grids correct uit te lijnen.

Voor semantische validatie en MusicXML-export zijn aanvullend nodig:

• een do-context;
• een modusdefinitie;
• een mapping van toonladdergraden naar concrete toonhoogten;
• een duurmapping naar MusicXML-durationwaarden.

De historische en liturgische praktijk blijft leidend. De formele specificatie is bedoeld om die praktijk reproduceerbaar en digitaal verwerkbaar te maken, niet om lokale zangtradities te vervangen.

---

Appendix: Uitleg van notatie volgens Nederlands Liturgikon

De volgende tekst komt uit het Liturgikon, pp 27-30 (een uitgave van de Nederlands Orthodoxe Kerk, dr. Kuyperstraat 2, den Haag, maart 1968):

De Muziek

Hoewel overal in de Orthodoxe Kerken dezelfde liturgische teksten worden gebruikt, is er geen algemene muziektraditie. In Griekenland en de Balkanlanden worden nog de oude eenstemmige melodieën gebruikt, die echter merkbaar een Turkse invloed hebben ondergaan.

De Russische Kerk heeft sinds een eeuw de meerstemmige muziek ingevoerd, volgens de Europese harmonieleer. Het gebruik van een of meer tegenstemmen is al veel ouder. Ook de Griekse kerkmuziek kent de ison, de op één toonhoogte aangehouden begeleidende grondtoon.

De Nederlandse Kerk, evenals de meeste Missiekerken, heeft zich aangesloten bij het Russische gebruik, omdat dit reeds met beperkte en weinig‑geschoolde krachten tot een aannemelijk resultaat voert.

Maar ook in deze melodieën is veel verscheidenheid, zodat een bepaalde keuze gedaan moest worden. Om voor de hand liggende redenen zijn hiervoor meestal de eenvoudigste voorbeelden genomen.

Alle russische componisten hebben ook kerkmuziek geschreven. Veel daarvan draagt een concertkarakter of is slechts voor grotere koren geschikt. Maar onder hun werk bevinden zich ook onsterfelijk‑schone eenvoudige melodieën. Wie slechts ééns het vastenlied ‘Aan de stromen van Babylon…’ of op Goede Vrijdag ‘De rechtvaardige Josef…’ heeft horen zingen, weet dat hij deze zangen nooit meer vergeten zal. En eigenlijk kan hetzelfde al gezegd worden van het gewone Kyrie eleison, of het ‘Wij prijzen U…’ van elke heilige Liturgie.

De vierstemmige liturgiemuziek is apart uitgegeven. In deze uitgave is alleen de melodie aangegeven, in een vereenvoudigd neumenschrift.

De Muzieknotatie

Deze kan het best duidelijk gemaakt worden aan de hand van enkele voorbeelden.

De tekens bóven de tekst geven een verandering van toonhoogte aan. Het aantal boven elkaar geplaatste stijgende of dalende strepen betekent een stijging of daling van de melodie van evenveel tonen.

Wanneer een notengroep op dezelfde toon begint als de laatstgezongen toon, wordt deze aangegeven met een horizontaal streepje (zie het begin van het derde voorbeeld).

Om de plaats van de melodie in de toonladder vast te leggen, wordt voor het stuk de eerste toon aangegeven. Staat er alleen een liggend streepje, dan begint de zang op de grondtoon (do). Hiervoor wordt, zo mogelijk, de toon van priester of diaken aangehouden.

Deze ‘do’ moet dus niet verward worden met de ‘c’, die een vaste toonhoogte heeft. Staat een stuk met één kruis geschreven, dan is ‘g’ de grondtoon of de ‘do’, enz. Zo is in het tweede voorbeeld de begintoon een ‘mi’, maar die zal in werkelijkheid gezongen worden op ‘a’, of in die buurt. Dit moet de koorleider bepalen.

De gekozen notatie geeft dus uitsluitend de relatieve toonhoogte aan ten opzichte van de laatst gezongen toon, d.w.z. dat als men ergens een verkeerd interval genomen heeft, dan de hele rest verkeerd uitkomt; maar bij enigermate bekende melodieën bestaat hiervoor in de praktijk geen gevaar. Het is natuurlijk een nadeel, maar daar staat tegenover dat deze tekens veel vlotter geleerd worden dan noten lezen, en dat het gebruik mogelijk is waar muzieknotatie te kostbaar zou zijn. De slottoon wordt telkens aangegeven, om de overgang naar een volgend stuk te weten.

(Afbeelding 2)

Een kruis (+) betekent een extra stijging van een halve toon; een mol (b) een extra daling van een halve toon. Zo worden ze ook als herstellingsteken gebruikt (zie 3e voorbeeld).

Wanneer een zelfde melodietje steeds herhaald wordt, zoals bv. in de Zaligsprekingen, dan worden deze tekens niet steeds weer geschreven, omdat het oor zich

Een kruis (+) betekent een extra stijging van een halve toon; een mol (♭) een extra daling van een halve toon. Zo worden ze ook als herstellingstekens gebruikt (zie 3e voorbeeld).

Wanneer een zelfde melodietje steeds herhaald wordt, zoals bv. in de Zaligsprekingen, dan worden deze tekens niet steeds weer geschreven, omdat het oor zich gemakkelijk aanpast aan de andere toonschaal.

De tekens onder de tekst geven de duur van de tonen aan. Zonder teken duurt elke noot één tel, of een kwartnoot. Een horizontale onderstreping verdubbelt de duur tot een halve noot, twee tellen. Dubbele onderstreping is vier of drie tellen (zie slot van 2e en 3e voorbeeld).

Een punt of verticaal streepje onder de tekst maakt deze tot een achtste noot of halve tel (zie 3e voorbeeld).

Het einde van een muzikaal zinsdeel wordt aangegeven door een sterretje (*) tussen de tekst, en dit zal dus vaak een rustteken zijn.

Er is geen strakke maat: het ritme moet de zinsbouw en de betekenis zo duidelijk mogelijk doen uitkomen.

De muziektekens zijn een uiterste vereenvoudiging van het oude Neumenschrift, uit de tijd dat er nog geen notenbalk was uitgevonden. Zij hebben het voordeel van een heel grote ruimtebesparing, en zijn vooral bruikbaar voor eenvoudige melodieën, zoals die juist in de kerkmuziek het meeste voorkomen. Ze kunnen ook gemakkelijk aan bestaande boeken worden toegevoegd.

Relatie tussen de Liturgikon-notatie en VSA

De VSA-notatie is sterk geïnspireerd door de vereenvoudigde neumennotatie zoals beschreven in het Nederlands Liturgikon (1968), maar is daar niet volledig identiek aan. VSA formaliseert en generaliseert verschillende aspecten van deze praktijknotatie om parsing, validatie, rendering en export naar formaten zoals MusicXML mogelijk te maken.

De belangrijkste verschillen zijn:

Onderwerp	Liturgikon-notatie	VSA
Doel	Praktische zanghulp voor menselijke zangers	Formele, machine-verwerkbare notatie
Syntax	Geen formele grammatica	Volledig formele syntax (EBNF)
Structuur	Markeringen direct boven/onder tekst	Gestructureerde scopes {...}
Toonhoogte	Relatieve intervalnotatie	Relatieve toonladder-notatie binnen een do-context
#/b als prefix	Extra halve toon bovenop een bestaande beweging	Accidens-prefix vóór een basisbeweging; wijzigt alleen de klinkende aankomsttoon, niet de diatonische cursor; aliases: +/♯ voor #, ♭ voor b
Lege posities	Impliciet	Expliciet via ~
Melisma	Impliciet / ad hoc	Formeel model via samengestelde modifiers
Validatie	Alleen muzikaal gehoor	Syntactische en semantische validatie
Export	Niet voorzien	SVG en MusicXML

Het grootste inhoudelijke verschil betreft de halftoon-modificatoren. In het Liturgikon staat dat een kruis (+) een extra stijging van een halve toon betekent, en een mol (♭) een extra daling. VSA formaliseert dat als twee lagen: de diatonische cursor (alleen basisbewegingen) en een tijdelijk accidens op de aankomstgraad (#/+/♯, b/♭) dat de cursor niet chromatisch meeschuift. Zelfde-toon (~/-/recite) houdt de klinkende toon inclusief accidens; een latere ladderstap zonder prefix landt op de natuurlijke graad. Uitgebreide uitleg: Wat een kruis en een mol in VSA doen, Interpretatie van EHMs, Kruis en mol.

Voorbeelden van de correspondentie:

Liturgikon	VSA	Cursor	Klinkend op aankomsttoon
+ op /	#/	+1 graad	kruis
♭ op /	b/	+1 graad	mol
+ op \	#\	−1 graad	kruis
♭ op \	b\	−1 graad	mol
+ op -	#-	ongewijzigd	kruis (chromatisch)
♭ op -	b-	ongewijzigd	mol (chromatisch)

Een standalone # of b zonder basisbeweging is niet geldig in VSA. Als een historische notatie een kruis of mol plaatst bij een toon zonder expliciete richtingspijl, moet dit in VSA worden uitgeschreven als #- of b-.

Praktijkvoorbeeld: kruis daarna omhoog eindigt weer op do

Het Liturgikon-citaat (“extra stijging van een halve toon”) lijkt op een lineair “basis ± ½”-model. Als je dat letterlijk in de cursor zou stoppen, dan zou {+\neer}{/terug} klinken als een enkele {b/…}: je komt niet terug op de begintoons. Dat is funest voor eindcontrole en later voor meerstemmige cursors.

In VSA is + een kruis op de aankomstgraad (hier: ti), en / beweegt alleen de diatonische cursor weer omhoog naar do. Zelfde-toonlettergrepen ({ri} of ongescopte ri) houden de klinkende toon vast — zonder #- te hoeven schrijven. Zichtbaar via eindmarkering [:] en MusicXML (B# → … → C).

Bestand: examples/docs-walkthroughs/halftoon-accidens-cursor.vsa (spiegel van de uitleg in Liturgikon-notatie).

[:] {+\neer}{/terug_} op do. [:]

[:] {b/om}{-hoog_} op re. [/:]

Frase	Wat je hoort / ziet (do=C4)	Wat validatie checkt
A {+\neer}{/terug}	B♯, dan C; eindklank = start	eindmarkering [:] = graad do → OK
B {b/om}{-hoog}	D♭, dan D♭ (zelfde toon houdt mol)	eindmarkering [/:] = graad re → OK

Controleer lokaal:

vsa validate examples\docs-walkthroughs\halftoon-accidens-cursor.vsa

Bij omzetting van historische notaties naar VSA kunnen de volgende situaties optreden:

• historische notaties laten sommige toonladderinformatie impliciet, terwijl VSA die expliciet moet modelleren;
• melismatische passages moeten in VSA soms explicieter worden gespecificeerd dan in historische bronnen.

VSA moet worden gezien als een geformaliseerde afleiding van deze historische praktijknotatie, niet als een exacte reproductie ervan.

Appendix: Voorbeeldmapping van toonladdergraden

Majeur

do-context	do	re	mi	fa	sol	la	ti	do
C4	C4	D4	E4	F4	G4	A4	B4	C5
C#4	C#4	D#4	F4	F#4	G#4	A#4	C5	C#5
D4	D4	E4	F#4	G4	A4	B4	C#5	D5
E4	E4	F#4	G#4	A4	B4	C#5	D#5	E5
F4	F4	G4	A4	Bb4	C5	D5	E5	F5
G4	G4	A4	B4	C5	D5	E5	F#5	G5
A4	A4	B4	C#5	D5	E5	F#5	G#5	A5
B4	B4	C#5	D#5	E5	F#5	G#5	A#5	B5

Natuurlijke mineur

do-context	do	re	mi	fa	sol	la	ti	do
C4	C4	D4	Eb4	F4	G4	Ab4	Bb4	C5
D4	D4	E4	F4	G4	A4	Bb4	C5	D5
E4	E4	F#4	G4	A4	B4	C5	D5	E5
F4	F4	G4	Ab4	Bb4	C5	Db5	Eb5	F5
G4	G4	A4	Bb4	C5	D5	Eb5	F5	G5
A4	A4	B4	C5	D5	E5	F5	G5	A5
B4	B4	C#5	D5	E5	F#5	G5	A5	B5

---

Appendix: Voorbeelden van aanvullende blokparameters

Parameter	Voorbeeld	Betekenis
title	title="Cherubijnse Hymne"	titel
subtitle	subtitle="Toon 6"	ondertitel
composer	composer="Traditioneel"	componist of bron
language	language="nl"	taal
meter	meter="4/4"	maatsoort
tone	tone="glas 1"	liturgische toon