Semantiek¶

Dit document beschrijft de betekenis van syntactisch geldige VSA-notatie.

Bronbasis: docs/spec/vsa-spec-v1.0.1.md, aangevuld met latere documenten over hoogte-markeringen en control tokens.

Overzicht¶

De VSA-notatie wordt geïnterpreteerd via een gelaagd toonmodel:

blokmetadata (`do`, `mode`, enz.)
    ↓
do-context
    ↓
modus
    ↓
toonladder
    ↓
EHM-sequenties
    ↓
muzikale posities
    ↓
rendering of export

De absolute toonhoogte maakt geen deel uit van de VSA-kernsyntax. Zij wordt, indien nodig voor interpretatie of MusicXML-export, geleverd via de blokmetadata.

Muzikale positie¶

Een muzikale positie is de kleinste muzikale eenheid binnen VSA.

Elke muzikale positie heeft:

een relatieve toonhoogtebeweging, bepaald door één EHM;
een duur, bepaald door één ELM;
een koppeling aan één zangelement.

Een zangelement-scope zonder samengestelde modifiers bevat precies één muzikale positie.

Voorbeeld:

{/tekst_}

Dit betekent:

zangelement: tekst;
toonhoogtebeweging: /;
duur: _.

Impliciete modifiers¶

Als in een scope geen hoogte-modifier aanwezig is, wordt impliciet één ~ gebruikt.

Als in een scope geen lengte-modifier aanwezig is, wordt impliciet één ~ gebruikt.

Voorbeeld:

{tekst}

is semantisch gelijk aan:

{~tekst~}

Als slechts één van beide modifiers aanwezig is, bepaalt die modifier het aantal muzikale posities. De ontbrekende modifier wordt aangevuld met evenveel ~-posities.

Voorbeeld:

{/&\tekst}

is semantisch gelijk aan:

{/&\tekst~&~}

Samengestelde modifiers en melisma¶

Wanneer een zangelement meerdere muzikale posities bevat, wordt hetzelfde zangelement over meerdere opeenvolgende tonen gezongen. Dit heet een melisma.

Een melisma wordt gespecificeerd door - een (optionele) hoogte modifier, die is samengesteld uit een rij EHMs die gescheiden zijn door &. - een zangelement - een (optionele) lengte modifier, die is samengesteld uit een rij ELMs die gescheiden zijn door &.

Voor een melisma moet (natuurlijk) altijd tenminste of de hoogte modifier, of de lengte modifier aanwezig zijn; immers, als ze er beide niet zijn is het gewoon een gezongen toon. Als een van beide ontbreekt, wordt hij geacht een rij ~ te zijn (gescheiden door &s) met evenveel muzikale posities als de gespecificeerde modifier.

Voorbeelden:

{-&/tekst~&_}

Dit bevat twee muzikale posities:

Positie	EHM	ELM	Betekenis
1	`-`	`~`	zelfde toonhoogte, standaardduur
2	`/`	`_`	één ladderstap omhoog, dubbele duur

Het zangelement tekst wordt over beide posities gezongen.

Als zowel een hoogte-modifier als een lengte-modifier aanwezig zijn, moeten zij hetzelfde aantal muzikale posities bevatten.

Do-context¶

De do-context is de grondtooncontext waarbinnen relatieve toonhoogtebewegingen worden geïnterpreteerd. In de zangpraktijk wordt deze context doorgaans niet expliciet genoteerd: de koorleid(st)er bepaalt de inzet op basis van de lokale traditie en vaak op basis van de toon waarop priester of diaken inzet. Koorleden volgen die context in de praktijk meestal stilzwijgend.

Voor visuele VSA-rendering hoeft de absolute do-context daarom niet in de zangtekst aanwezig te zijn. Voor MusicXML-export, automatische weergave of afspelen is wel een absolute starttoon nodig. Die wordt gespecificeerd in de Hugo blokmetadata:

::: vsa-notatie
do="C4"
mode="major"
:::

Hier levert do="C4" de absolute starttoon voor interpretatie en export. De toonhoogte-markeringen in de VSA-tekst zelf bevatten uitsluitend relatieve hoogte-modifiers.

Toonladder en toonladdergraden¶

Binnen een do-context wordt een geordende reeks toonladdergraden afgeleid:

do → re → mi → fa → sol → la → ti → do

Deze graden vormen een cyclische structuur.

De afstand tussen opeenvolgende graden is niet uniform. De stapstructuur wordt bepaald door de gekozen modus.

Modusdefinitie¶

Een modus definieert de intervalstructuur van de toonladder binnen een do-context.

Een modus specificeert voor elke overgang tussen opeenvolgende graden of deze overgang een grote stap of een kleine stap is.

De zeven overgangen zijn:

do→re, re→mi, mi→fa, fa→sol, sol→la, la→ti, ti→do

Een modus kan worden weergegeven als een patroon van zeven staptypen:

G = grote stap
K = kleine stap

Majeurmodus¶

In de majeurmodus zijn de kleine stappen:

mi → fa;
ti → do.

Representatie:

G G K G G G K

Natuurlijke mineurmodus¶

In de natuurlijke mineurmodus zijn de kleine stappen:

re → mi;
sol → la.

Representatie:

G K G G K G G

Andere modi¶

Andere modi kunnen worden gedefinieerd door het stappatroon te wijzigen.

Voorbeelden:

Dorisch:   G K G G G K G
Frygisch:  K G G G K G G
Lydisch:   G G G K G G K

De do-context bepaalt dus het startpunt. De modus bepaalt de interne structuur van de toonladder.

Interpretatie van EHMs¶

Een EHM is een operator op de actuele toonladderpositie. Een EHM bestaat uit een optionele halftoon-prefix (accidens) en een basisbeweging.

Twee lagen worden strikt gescheiden:

Diatonische cursor — de actuele toonladdergraad t.o.v. de do-context en modus. Alleen basisbewegingen (/, \, -, ~, en gestapelde strepen) verplaatsen deze cursor.
Accidens / halftoon-prefix (# / + / ♯, b / ♭) — tijdelijke wijziging van de klinkende toon op de graad ná toepassing van de basisbeweging van díe EHM. De prefix verandert de diatonische cursor niet.

Zelfde toon behouden: een EHM zonder ladderstap en zonder nieuwe prefix (~, -, of impliciet ~), én ongescopte reciteertekst, neemt de klinkende toon van de voorgaande noot over — inclusief accidens. Zo klinken {+\go}{ri}{/os} en {+\go}ri{/os} hetzelfde (Cis blijft op ri zonder #- te schrijven). Een latere ladderstap (/, \, …) start vanaf de natuurlijke graad, tenzij díe EHM opnieuw een prefix heeft.

Tot hoever werkt de halftoon? (normatief)¶

In klassieke muzieknotatie geldt een voorteken (kruis, mol) tot de volgende maatstreep, of tot een herstelteken / nieuw voorteken op dezelfde nootletter. Alle latere noten van die letter in dezelfde maat blijven gewijzigd, ook als je tussendoor andere tonen zingt.

In VSA is dat anders. Een halftoon-prefix geldt alleen voor:

de aankomsttoon van díe EHM, en
elke onmiddellijk volgende zelfde-toon (~, -, impliciet ~, ongescopte recite) — zolang er geen nieuwe ladderstap komt.

De halftoon stopt bij de eerste volgende ladderstap (/, \, //, …) zonder nieuwe prefix: die landt op de natuurlijke laddertoon van de nieuwe graad. Een maatstreep (//, [*], …) beëindigt het VSA-accidens niet; zelfde-toon na een maatstreep houdt de chromatische klinktoon vast.

Situatie	Klassieke notatie	VSA
C♯, daarna opnieuw C in dezelfde maat (via andere toon ertussen)	C blijft kruis tot maatstreep of ♮	terugkeer via `\` / `/` zonder prefix → natuurlijke C
C♯, daarna zelfde toon (`-` / recite)	C♯	C♯
C♯, maatstreep, daarna opnieuw C zonder nieuw teken	meestal natuurlijke C	zelfde-toon na maatstreep → nog steeds C♯

Werkvoorbeelden: Halftoon-prefix combinaties (voorbeelden) en Kruis en mol.

+ is een spelling/alias van # (zelfde semantiek), geen aparte operator.

Dit is niet een cumulatief “netto = basis ± ½ toon”-model waarin de prefix de cursor chromatisch verschuift. Een reeks #\ daarna / brengt de cursor terug op de startgraad; de klinkende eindtoon (zonder nieuwe prefix) is weer de natuurlijke laddertoon.

Basisbewegingen¶

EHM	Semantisch effect
`/`	verplaats één graad omhoog
`//`	verplaats twee graden omhoog
`///`	verplaats drie graden omhoog
`////`	verplaats vier graden omhoog
`/////`	verplaats vijf graden omhoog
`\`	verplaats één graad omlaag
`\\`	verplaats twee graden omlaag
`\\\`	verplaats drie graden omlaag
`\\\\`	verplaats vier graden omlaag
`\\\\\`	verplaats vijf graden omlaag
`-`	behoud de huidige graad
`~`	behoud de huidige graad

Halftoon-prefix: cursor vs. klinkende toon (normatief)¶

EHM	Cursor (basis)	Accidens op aankomsttoon	Daarna
`#/`	+1 graad	kruis	volgende ladderstap: natuurlijke nieuwe graad; `~`/`-`/recite: zelfde klinktoon
`b/`	+1 graad	mol	idem
`#\`	−1 graad	kruis	idem
`b\`	−1 graad	mol	idem
`#-`	0	kruis op huidige graad	`~`/`-`/recite houden die klinktoon
`b-`	0	mol op huidige graad	`~`/`-`/recite houden die klinktoon

Acceptatievoorbeelden (normatief)¶

Met do="C4" en mode="major", startcursor op do (graad 0):

Reeks	Cursor na reeks	Klinkende tonen (spelling)	Eindklank = start?
`#\` daarna `/`	do (0)	B3# (ti met kruis), daarna C4	ja
`b/`	re (1)	D♭4	nee (cursor op re)
`b/` daarna `-`	re (1)	D♭4, daarna D♭4 (zelfde toon)	—
`#-`	do (0)	C#4	cursor ongewijzigd
`b-`	do (0)	C♭4	cursor ongewijzigd

Met startmarkering [/:] (graad = re = D4):

Reeks	Klinkende tonen	Cursor-eind
`{+\go}{ri}{/os}`	D→C♯→C♯→D	weer re
`{+\go}ri{/os}` (ongescopte `ri`)	D→C♯→C♯→D	weer re

Met do="F4" en mode="major" (non-C, enharmoniek):

Reeks	Cursor na reeks	Klinkende tonen (spelling)	Eindklank = start?
`#\` daarna `/`	do (0)	E4# (ti met kruis), daarna F4	ja
`b/`	re (1)	G♭4	cursor op re

Contrast met het afgewezen float-model: onder “netto = basis ± ½” zou +\ gevolgd door / klinken als b/ (blijvend een half trede verschoven). In dit model is dat niet zo: #\+/ herstelt cursor én natuurlijke laddertoon.

EHMs worden sequentieel toegepast. Bij blokmetadata do="C4" en mode="major" produceert de EHM-reeks /, \\, /// de toonreeks:

C4 → D4 → B3 → E4

Hierbij wordt uitgegaan van opeenvolgende toonladderstappen binnen de gekozen modus.

MusicXML-export: de diatonische graad bepaalt <step> / octaaf via de modus; de halftoon-prefix bepaalt <alter> op díe noot. Zelfde-toon voortzetting (~/-/recite) herhaalt de vorige klinkende toon (inclusief <alter>). Daarnaast schrijft de exporter een zichtbaar <accidental> (kruis, mol, of natural als herstelteken) wanneer de klinkende alteratie afwijkt van de toonsoort of van een eerder voorteken op dezelfde nootletter in dezelfde maat. Zo krijgt C♯ → D → C in één maat op de laatste C een herstelteken, terwijl {+\go}{ri} het kruis slechts één keer toont.

Geldigheid van halftoon-prefix combinaties¶

Een EHM met halftoon-prefix is syntactisch alleen geldig wanneer de prefix onmiddellijk vóór een basisbeweging staat (geen standalone #/b).

Semantisch:

de basisbeweging verplaatst (of behoudt) de diatonische cursor zoals zonder prefix;
de prefix is een tijdelijk accidens op de aankomstgraad (MusicXML <alter>); of een gegeven modus/export die spelling weigert, is een aparte geldigheidsregel — zij verschuift de cursor niet.

Voorbeeld (geen cursorvergiftiging):

::: vsa-notatie
do="C4"
mode="major"

[//:] {#/tekst}
:::

Start op mi ([//:]): #/ zet de cursor op fa met kruis (klinkend F# bij do=C). De volgende EHM start vanaf natuurlijke fa, niet vanaf een “½-trede tussen mi en fa”.

#- / b- blijven “chromatisch op huidige graad, cursor ongewijzigd”. b/ is één ladderstap omhoog plus mol op de aankomstgraad — niet een verschuiving van de diatonische cursor met een half trede.

Een historische schrijfwijze zoals {-\…} is geen geldige EHM (syntaxfout).

Hoogte-markeringen ([…:]) controleren de diatonische cursor. Een accidens-prefix op een markering wijzigt die cursorcontrole niet; de canonieke herstelmarkering is steeds graad-only ([:], [/:], [\\:], …).

Halftoon-prefix combinaties (voorbeelden)¶

Onderstaande frasen laten zien wat een kruis of mol doet en wat het niet doet — vooral tot hoever de halftoon klinkt. Werkvoorbeeld met CLI: Kruis en mol.

Tot hoever klinkt het kruis? Contrast met maatstreep-regel¶

Met do="C4", start [:]. In klassieke notatie zou één kruis op C alle latere C’s in de maat wijzigen tot een herstelteken of maatstreep. In VSA niet.

A — halftoon stopt bij de volgende ladderstap (zelfde maat):

[:] {#-Cis}{/Re}{\Do} [:]

Lettergreep	Klinkend	Waarom
Cis	C♯	`#-` zet kruis op do
Re	D	`/` = ladderstap → natuurlijke re
Do	C	`\` = ladderstap → natuurlijke do (geen blijvend kruis op C)

In klassieke notatie zou de laatste C in dezelfde maat nog C♯ zijn tenzij een ♮ geschreven staat. VSA hoeft geen herstelteken-prefix: de ladderstap zonder prefix is genoeg. MusicXML-export zet wél een zichtbaar natural op die laatste C, zodat de partituur dezelfde klinkende reeks toont.

B — halftoon blijft op zelfde-toon, ook over een maatstreep:

[:] {#-Cis}{-nog} // {-verder} [:]

Lettergreep	Klinkend	Waarom
Cis	C♯	`#-`
nog	C♯	`-` = zelfde toon
(maatstreep)	—	beëindigt het VSA-accidens niet
verder	C♯	`-` na maatstreep houdt nog steeds Cis

In klassieke notatie zou verder zonder nieuw kruis meestal natuurlijke C zijn. In VSA blijft de klinkende toon chromatisch tot er een ladderstap zonder prefix komt.

C — na maatstreep wél natuurlijk, omdat er een ladderstap is:

[:] {#-Cis} // {/Re} [:]

Lettergreep	Klinkend	Waarom
Cis	C♯	`#-`
Re	D	`/` na de maatstreep → natuurlijke re; cursor op re

Kruis op een dalende stap, daarna omhoog — cursor en natuurlijke toon herstellen¶

Met do="C4", start [:]:

[:] {+\neer}{/terug} [:]

Stap	EHM	Cursor	Klinkend	Toelichting
1	`+\` (`#\`)	ti	B♯	ladderstap omlaag + kruis op aankomst
2	`/`	do	C	ladderstap omhoog; geen prefix → natuurlijke do

De eindmarkering [:] slaagt: cursor en klinkende eindtoon zijn weer do. Onder het afgewezen “basis ± ½”-model zou stap 2 klinken als D♭ en zou de eindcontrole falen.

Mol omhoog, daarna zelfde toon — accidens blijft klinken¶

[:] {b/om}{-hoog} [/:]

Stap	EHM	Cursor	Klinkend	Toelichting
1	`b/`	re	D♭	ladderstap omhoog + mol
2	`-`	re	D♭	zelfde toon: mol blijft zonder `b-` opnieuw

Eindmarkering [/:] controleert alleen de graad re, niet of re mol of natuurlijk klinkt.

Gregos-achtig: kruis vasthouden op de volgende lettergreep¶

[/:] {+\go}{ri}{/os} [/:]

Lettergreep	Bron	Klinkend (start re = D)
go	`+\`	C♯
ri	impliciet `~`	C♯ (zelfde klinktoon)
os	`/`	D (natuurlijke re)

{+\go}ri{/os} (ongescopte ri) klinkt hetzelfde.

Herstelteken in MusicXML op dezelfde nootletter¶

[:] {#-Cis}{/Re}{\Do} [:]

Noot	`<alter>`	Zichtbaar `<accidental>`
Cis	`1`	`sharp`
Re	(geen)	(geen)
Do	(geen)	`natural` (herstelteken)

VSA heeft geen aparte herstelteken-prefix; de natuurlijke C volgt uit \ zonder prefix. De MusicXML-export voegt het herstelteken toe zodat de partituur dezelfde semantiek toont als de klinkende toonreeks.

Combinatietabel (snelle referentie)¶

EHM	Cursor	Accidens	Typisch gebruik
`#/` of `+/`	+1	kruis	chromatische stijging
`b/`	+1	mol	chromatische stijging met mol
`#\` of `+\`	−1	kruis	chromatische daling (Liturgikon-`+` op `\`)
`b\`	−1	mol	chromatische daling met mol
`#-` of `+-`	0	kruis	kruis op huidige graad
`b-`	0	mol	mol op huidige graad
`-` / `~` na accidens	0	(geen nieuwe)	houdt klinkende toon inclusief accidens
`/` of `\` na accidens	±1	(geen)	natuurlijke nieuwe graad

Interpretatie van ELMs¶

Een ELM bepaalt de duur van één muzikale positie ten opzichte van de standaardduur.

ELM	Duur
`-`	1 × standaardduur
`~`	1 × standaardduur
`-.`	1½ × standaardduur
`~.`	1½ × standaardduur
`_`	2 × standaardduur
`_.`	3 × standaardduur
`__`	4 × standaardduur
`.`	1/2 × standaardduur
`..`	1/4 × standaardduur

Voor MusicXML-export wordt de standaardduur gemapt naar een kwartnoot, tenzij extern anders gespecificeerd.

Absolute en relatieve toonhoogte¶

VSA legt toonhoogten primair relatief vast. Elke muzikale positie bevat een EHM die de toonhoogteverandering ten opzichte van de voorgaande muzikale positie specificeert.

Een absolute toonhoogte kan nodig zijn voor interpretatie, validatie of MusicXML-export, maar staat niet in de toonhoogte-markering. Zij wordt via blokmetadata geleverd.

Voorbeeld:

::: vsa-notatie
do="C4"
mode="major"

[:] {\O}, {/Hei__}{\&/li}{/ge} {\&/God__&__}
:::

produceert, bij interpretatie in majeur met C4 als do, de toonreeks:

B3 C4 B3 C4 D4 C4 D4

Toonhoogte-markeringen¶

Een toonhoogte-markering bevat alleen een relatieve hoogte-modifier en geeft daarmee aan op welke toonladdergraad de zang zicht bevindt ten opzichte van de do-context op de positie van die toonhoogte-markering.

Elke hoogte-markering geeft een (toon)hoogte aan ten opzichte van de basistoon ('do').

Voor de eerste hoogte-markering wordt de hoogte (of basistoon) extern gegeven. In de praktijk van het zingen wordt dit aangegeven door de koorlei(st)er. Binnen de context van conversies, bijvoorbeeld naar MusicXML, wordt dat gespecificeerd door de feitelijke conversie - dat is buiten de scope van VSA.

Elke volgende hoogte-markering geeft aan dat de zang op die positie op die hoogte moet zitten. Een latere hoogte-markering vervangt dus niet de eerdere markering als documentstructuur, maar introduceert een nieuwe toonhoogte-positie in dezelfde melodische lijn.

Het is een gangbare praktijk om voor een zangstuk een hoogte-markering te schrijven, en om dit ook aan het eind van een zangstuk te doen (ter controle voor zangers). Indien twee zangstukken elkaar opvolgen, kan dat vanuit VSA perspectief dan ook gezien worden als een enkel zangstuk met tussenliggende hoogte-markeringen.

Toonhoogte-overgang¶

Een toonhoogte-overgang van de vorm [<oud>:<nieuw>] is een stille cursor-sprong tussen melodische segmenten in dezelfde bron.

De validator berekent de laddergraad-cursor ná het voorgaande materiaal (zelfde logica als bij lokale hoogte-markeringen).
De linker-EHM moet met die cursor overeenkomen; anders volgt VSA-SEMANTIC-PITCH-TRANSITION-MISMATCH.
Na een geldige overgang staat de cursor op de rechter-EHM. Volgende hoogte-markeringen en MusicXML-/stanza-export gebruiken die nieuwe cursor.
De overgang zelf verschijnt niet in SVG of print; zie rendering.

Gebruik een toonhoogte-overgang wanneer opeenvolgende stukken bewust op een andere relatieve hoogte beginnen (bijvoorbeeld antifoon op [//:] gevolgd door tropaar op [/:]). Verdraai de tropaar-tekst niet met kunstmatige EHM’s op het eerste woord.

Een beginmarkering [:] betekent dat de zang op de do-context begint. Een markering [//:] betekent dat de zang twee ladderstappen boven de do-context begint.

Een eindmarkering kan worden gebruikt als visuele afsluiting en als semantische eindcontrole. Een ontbrekende eindmarkering is toegestaan en betekent dat er geen expliciete eindtooncontrole is genoteerd. Een eindmarkering [:] is niet leeg in semantische zin: zij betekent dat de zang op de do-context eindigt en is equivalent aan [-:] c.q. [~:]. Een markering [//:] betekent dat de zang twee ladderstappen boven de do-context eindigt. Een implementatie mag een aanwezige eindmarkering controleren tegen de berekende eindtoon van het zangstuk.

Tekstmarkeringen buiten scopes¶

Bepaalde tekstfragmenten buiten scopes kunnen door implementaties semantisch worden geïnterpreteerd.

Tekst	Betekenis	MusicXML
`*`	rustpunt of ademhaling	ademteken
`/`	frasescheiding of maatstreep	maatstreep
`//`	sterke frasescheiding	dubbele maatstreep

Deze markeringen maken geen deel uit van de kernsyntax van VSA-scopes, maar mogen door renderers of weergavecomponenten en exporteurs semantisch worden verwerkt.